Zasłużeni dla hydrobiologii i PTH

 (oczywiście nie wszyscy, cdn.)

Profesor Marian Gieysztor

Profesor Józef Mikulski

Profesor Gabriel Brzęk

Profesor Zdzisław Kajak

Profesor Anna Hillbricht-Ilkowska

Profesor Leszek Kazimierz Pawłowski

Profesor Jan Marian Włodek

Profesor Ewa Pieczyńska

Profesor Anna Stańczykowska

Profesor Zbigniew Maciej Gliwicz

Profesor Ewa Pieczyńska

 

Prof. dr hab. Marian Gieysztor urodził się w 1901 roku w Petersburgu. Studia z zakresu zoologii odbył na Uniwersytecie Warszawskim. W 1928 roku uzyskał stopień doktora filozofii, a w 1936 roku stopień habilitowanego. W okresie okupacji brał czynny udział w tajnych kursach Uniwersytetu Warszawskiego, jednocześnie rozwija działalność w szeregach Armii Krajowej, między innymi wchodząc w skład Kierownictwa Walki Cywilnej. Praca dydaktyczna i naukowa Prof. Gieysztora wiąże się z dwiema uczelniami warszawskimi: Uniwersytetem i Szkołą Główną Gospodarstwa Wiejskiego. W roku 1952 obejmuje kierownictwo Zakładu Hydrobiologii (Późniejszej Katedry) w Uniwersytecie Warszawskim. W 1957 roku zostaje mianowany profesorem zwyczajnym UW. Szeroko zakrojone badania naukowe Prof. Gieysztora i innych skupionych wokół niego uczniów i współpracowników dotyczyły warunków środowiskowych i biocenoz jezior, potoków górskich i drobnych zbiorników wodnych. Był cenionym specjalistą w zakresie systematyki, anatomii i ekologii wirków. Profesorowi Gieysztorowi zawdzięczamy powołanie do życia Polskiego Towarzystwa Hydrobiologicznego, którego pracami w trudnym, pierwszym okresie kierował, pełniąc zaszczytną funkcję Prezesa. Brał również aktywny udział w pracach Komitetu Hydrobiologicznego PAN, w którym piastował godność Przewodniczącego.

Ewa Pieczyńska

 

 Prof. dr hab. Józef Stanisław Mikulski (1907 - 1990) urodził się w Krakowie, w rodzinie inteligenckiej. Studiował biologię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Już na II roku studiów został asystentem profesora Michała Siedleckiego, w Katedrze Zoologii  Uniwerystetu Jegiellońskiego. Wiedzę na temat biologii morza uzupełniał w Roscoff i w Mesynie, a ekologii - już po doktoracie w 1930 roku - uczył się u Shelforda na uniwersytecie w Illinois. Do wybuchu II wojny światowej Jego zainteresowania badawcze koncentrowały się głównie na ekologii fauny wodnej. Najbardziej znanym dziełem tego okresu był  klucz do oznaczania larw jętek, służący polskim hydrobiologom przez całe dziesięciolecia. Wkrótce po wojnie, w 1947 roku J.St. Mikulski przenosi się do Torunia, gdzie - na nowo powstałym Uniwersytecie Mikołaja Kopernika - tworzy pierwszą w Europie Katedrę Ochrony Przyrody i Ekologii. Tutaj organizuje pierwsze po wojnie kompleksowe, zespołowe badania hydrobiologiczne (jez. Druzno, tzw. jeziora sandaczowe). W działalności badawczej i dydaktycznej w coraz większym stopniu skupia się na hydrobiologii, opracowuje i wydaje podręcznik („Biologia wód śródlądowych”), który doczekał się dwóch wydań. Profesor Mikulski był członkiem wielu krajowych i zagranicznych towarzystw naukowych. Kilka kadencji pełnił funkcję prezesa Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Hydrobiologicznego. Był także Członkiem Honorowym i Honorowym Prezesem Towarzystwa. Największym i najbardziej trwałym osiągnięciem Profesora było szkolenie następców: wypromował około stu magistrów i 25 doktorów, spośród których, niemal połowa - to dzisiejsi profesorowie tytularni, szkolący kolejnych profesorów...

            Wartość profesora powinna być mierzona wartością prac Jego uczniów. Pod tym względem profesor Mikulski ma pewne miejsce w panteonie polskich ekologów -hydrobiologów.

Andrzej Giziński

 

Prof. dr hab.Gabriel Brzęk - nestor hydrobiologii polskiej.

Prof. dr hab. Gabriel Brzęk urodził się 25 maja 1908 roku w Błażowej (woj. rzeszowskie). Studiował nauki przyrodnicze oraz pedagogiczno-psychologiczne na Uniwersytetach Jagiellońskim i Poznańskim. W roku 1930 uzyskał magisterium z zakresu zoologii i anatomii porównawczej, zaś w roku 1932 drugie magisterium nauk pedagogicznych. Bezpośrednio po ukończeniu studiów, w roku 1930 podejmuje pracę naukową w Katedrze Zoologii Uniwersytetu Poznańskiego. W roku 1934 uzyskuje stopień doktora nauk ścisłych w zakresie zoologii. Przerwany w 1939 roku przewód habilitacyjny zrealizował na wydział Przyrodniczym UMCS w Lublinie w styczniu 1945 roku. W latach 1944-1978 był jako docent - prof. nadzw. - prof. zwycz. kierownikiem Katedry Zoologii i Hydrobiologii Uniwersytetu MCS-WSR-AR w Lublinie oraz kierownikiem Katedry Biologii i Parazytologii Wydz. Farmaceutycznego AM w Lublinie.

Podjęta przez Prof. Gabriela Brzęka w 1930 roku i kontynuowana do wybuchu wojny działalność naukowa dotyczyła studiów limnologicznych. Po wyzwoleniu kontynuował działalność naukową, zarówno w dziedzinie limnologii, jak i w dziedzinie historii nauk przyrodniczych, a zwłaszcza historii zoologii  Polsce. W tej ostatniej dyscyplinie Prof. G. Brzęk jest niekwestionowanym autorytetem. W licznych dziełach książkowych, pracach i artykułach naukowych utrwalił pamięć wybitnych przyrodników polskich oraz osiągnięcia polskich placówek naukowych. Wiele z nich dotyczy hydrobiologii, jak np. zasługująca na szczególną uwagę monografia "Stacja Hydrobiologiczna na Wigrach". Ogółem Profesor opublikował 186 prac i artykułów naukowych, w tym 12 książek. Prof. G. Brzęk jest czynnym członkiem PTH. Za ważny wkład w rozwój hydrobiologii w Polsce nadano Mu Członkostwo Honorowe Polskiego Towarzystwa Hydrobiologicznego. Ponadto posiada członkostwo honorowe PT. Zool. PT. Przyr. im Kopernika i Lubelskiego Towarzystwa Naukowego. Aktywna działalność konspiracyjna w czasie II Wojny Światowej, jak również naukowo-badawcza i dydaktyczna Profesora znalazł uznanie, czego wyrazem są odznaczenia cywilne i wojskowe, m. in. Srebrny Krzyż Orderu Virtuti Militari (V kl.), Krzyż Komandorski OOP, Krzyż Kawalerski OOP, Medal Komisji Edukacji Narodowej, Medal M. Oczapowskiego (V Wydz. PAN) i niezwykle ceniony w nauce Medal im. M. Kopernika. Profesor jest doctorem honoris causa Akademii Rolniczej i Akademii Medycznej w Lublinie, otrzymał też odnowiony po 60 latach doktorat Uniwersytetu im A. Mickiewicza. W 1997 roku Profesor Brzęk wybrany został na członka korespondenta PAU w Krakowie. Prof. Gabriel Brzęk zmarł 29 października 2002 r.

Stanisław Radwan 

 

 Prof. dr hab. Zdzisław Kajak urodził się w roku 1929. Studia na wydziale Biologii Uniwersytetu Warszawskiego ukończył w 1954r, stopnie: Doktora (1962r.) i Doktora habilitowanego (1968) uzyskał również w tej placówce naukowej. Tytuł profesora otrzymał w 1988r. Jeszcze podczas studiów rozpoczął działalność naukową w Instytucie Ekologii PAN, gdzie od 1952 r. pełni funkcje kierownika pracowni, a przez wiele lat - kierownika Zakładu Hydrobiologii. W latach 1983-1995 kierował także Pracownią Hydrobiologii w Białostockiej filii Uniwersytetu Warszawskiego (obecnie Uniwersytet w Białymstoku). Zainteresowania naukowe Profesora obejmują takie problemy jak: ekologia zwierząt bentosowych i ich znaczenie jako pokarmu ryb, funkcjonowanie ekosystemów wodnych w tym przepływ energii, eksperymenty terenowe na całych zbiornikach wodnych lub ich fragmentach, eksperymenty laboratoryjne z naturalnymi zespołami fauny dennej; a także zagadnienia dotyczące ochrony rzek (w szczególności Wisły) i zbiorników zaporowych, w tym sprawy czystości wód i eutrofizacji, ładunków zanieczyszczeń, zagospodarowania zlewni oraz zabiegów biomanipulacjyjnych dla ochrony wód. Obecnie główny kierunek prac dotyczy czynników kształtujących dynamikę populacji Chironomus plumosus (głównie Zbiornik Zegrzyński - eksperymenty terenowe i laboratoryjne). Intensywna działalność naukowa Profesora zaowocowała opublikowaniem od 1953 roku ponad 180 prac materiałowych, artykułów przeglądowych i książek (własnych i we współautorstwie) oraz licznych ekspertyz, opinii, recenzji i tekstów popularnonaukowych. Oprócz pracy naukowej Profesor Zdzisław Kajak w ciągu wielu lat był zaangażowany wielokrotnie w organizację badań hydrobiologicznych w skali krajowej i międzynarodowej. Koordynował prace polskiej Sekcji Produktywności Wód Słodkich w ramach Międzynarodowego Programu Biologicznego (IBP) w latach 1963-1972. Był koordynatorem kilku ogólnopolskich programów dotyczących badań struktury i funkcjonowania ekosystemów słodkowodnych (w tym niektórych związanych z programem UNESCO „Man and Biosphere” 1972-1992). Od 1955r. Profesor jest członkiem Polskiego Towarzystwa Hydrobiologicznego, w którym łącznie przez 18 lat pełnił funkcję Wiceprezesa i Prezesa; a od  1996 r. jest Członkiem Honorowym PTH. W latach 1955-1992 reprezentował Polskę w Societas Internationalis Limnologiae (SIL); jest także Członkiem Komitetu Ekologicznego i Komitetu „Człowiek i Środowisko” przy prezydium Polskiej Akademii Nauk oraz kilku innych komitetów, rad naukowych i redakcyjnych. Przez 15 lat Profesor zajmował się działalnością dydaktyczną, prowadząc wykłady Hydrobiologii na Uniwersytecie Warszawskim a następnie w jego filii w Białymstoku, kierował także pracami magisterskimi. Wykładał także na Uniwersytecie Śląskim (2 lata) oraz w University of British Columbia (1 rok). Ponadto kierował Studium doktoranckim, prowadzi przewody doktorskie oraz praktyki dla studentów i współorganizuje różnego rodzaju kursy w Instytucie Ekologii PAN. Powyższe informacje nie wyczerpują oczywiście wszystkich zagadnień, jakimi zajmuje się od 50 lat Profesor Zdzisław Kajak, ani tym bardziej nie pozwalają przewidzieć, czym zajmie się w przyszłości, gdyż wciąż ma wiele nowych pomysłów, ciekawych badań i eksperymentów. Proszę więc oczekiwać informacji uaktualniających do tej strony.

Paweł Prus 

Wspomnienie o Profesorze Zdzisławie Kajaku (Wiad. Ekol. 4/2002)

 

Zdzisław Kajak 

(14 XII 1929 - 16 VII 2002)

 

Dnia 16 lipca 2002 r. odszedł jeden z najwybitniejszych polskich hydrobiologów - Profesor Zdzisław Kajak. Ponad 50 lat Jego działalności naukowej, organizacyjnej i dydaktycznej wniosło trwały i znaczący wkład do polskiej i światowej ekologii wód. Postaram się przypomnieć przebieg i najważniejsze kierunki prac badawczych prof. Zdzisława Kajaka, opierając się przy tym w znacznej mierze na artykule prof. Anny Hilbricht-Ilkowskiej (2000), opublikowanym na tych łamach z okazji 50-lecia Jego pracy naukowej.

Profesor Zdzisław Kajak urodził się w 1929 roku. Naukę przerwała mu II wojna światowa, w czasie której przez rok uczęszczał do szkoły zawodowej w zakładach mechanicznych - to doświadczenie wykorzystał później przy opracowywaniu różnych nowatorskich technik eksperymentalnych i urządzeń, w tym słynnego aparatu rurowego do pobierania próbek bentosowych (stosowanego dziś powszechnie w kraju i za granicą).

Po wojnie kontynuował naukę i w 1949 r. rozpoczął studia na Wydziale Biologii Uniwersytetu Warszawskiego, które ukończył w 1954 r. Dalsza kariera naukowa Profesora przebiegała bardzo szybko. Uzyskał (również na Uniwersytecie Warszawskim) stopnie: doktora (1962 r.) i doktora habilitowanego (1968 r.). Tytuł profesora otrzymał w 1988 r.

 Już po pierwszym roku studiów rozpoczął działalność naukową - najpierw pod kierunkiem prof. Lesława Wiśniewskiego zajmował się badaniami żyjących w skąposzczetach stadiów przejściowych pasożytów ryb, później, na drugim roku, włączył się w prace zespołu młodych hydrobiologów, kierowanego przez prof. Kazimierza Tarwida. Wtedy też zainteresowania naukowe Profesora skoncentrowały się na zespole fauny dennej - bentosu, który pozostał głównym obiektem Jego badań w dalszych latach. Pierwsza publikacja prof. Kajaka ukazała się w 1953 r. i poświęcona była faunie dennej jeziora Tajty i jej znaczeniu jako pokarmu ryb. Praca magisterska dotyczyła bilansu życiowego dwóch gatunków muchówek i skąposzczetów, dominujących w bentosie starorzecza Wisły. W latach 50. większość prac zespołu kierowanego przez prof. K. Tarwida, w którym pracował Profesor, poświęcona była siedliskom starorzeczy i łach wiślanych, ich znaczeniu dla produkcji i występowania ryb oraz szerzej - dla różnorodności biologicznej środowisk rzecznych.

Jeszcze w czasie studiów kształtują się główne kierunki zainteresowań naukowych Profesora. Obok badań bentosu są to szeroko rozumiane funkcjonowanie ekosystemów wodnych, wraz z całą gamą czynników decydujących o zachodzących w nich procesach i występowaniu określonych zespołów organizmów oraz praktyczne zastosowania wiedzy ekologicznej - początkowo przede wszystkim w dziedzinie produkcji i gospodarki rybackiej, później także w zakresie ochrony, zapobiegania eutrofizacji oraz rekultywacji zbiorników wodnych. Inną pasją Profesora się eksperymenty terenowe na całych zbiornikach wodnych lub ich fragmentach, eksperymenty laboratoryjne z naturalnymi zespołami fauny dennej i inne techniki i metody badawcze, które niekiedy od podstaw tworzył i wdrażał. Zainteresowania te Profesor rozwijał zarówno w oparciu o lekturę niezliczonych pozycji literatury (krajowej i zagranicznej), jak i dzięki współpracy z innymi badaczami, w tym szczególnie z Instytutu Rybactwa Śródlądowego. Umiejętności nawiązywania takiej współpracy, pracy w zespole oraz kierowania nim, którymi wykazał się już jako student, stanowiły podstawę późniejszych licznych sukcesów, jakie odnosił na polu organizacji i kierowania programami badań naukowych.

Jesienią 1952 r. powołano do życia Zakład Ekologii Polskiej Akademii Nauk, który później przekształcił się w Instytut Ekologii PAN. Profesor rozpoczął pracę w tej jednostce naukowej będąc jeszcze studentem, od jej powstania, i kontynuował do ostatnich miesięcy życia, przez niemal 50 lat, pełniąc przez cały czas funkcję kierownika pracowni, a przez wiele lat - kierownika Zakładu Hydrobiologii.

 We wczesnych latach 60. Profesor prowadził badania porównawcze jezior o różnej trofii i gospodarce rybackiej. Następnie zaangażował się w badania produktywności i przepływu energii oraz zależności troficznych w ekosystemach - koordynując prace z zakresu hydrobiologii na poziomie Instytutu Ekologii, a następnie krajowym (tzw. programy węzłowe) oraz międzynarodowym - w ramach Międzynarodowego Programu Biologicznego (MPB). Okres badań produktywności i udziału polskich badaczy, z prof. Kazimierzem Petrusewiczem na czele, w programie MPB to „złoty wiek” polskiej ekologii - czas licznych publikacji, sympozjów naukowych, ożywionej współpracy międzynarodowej i co najważniejsze - największego wkładu polskiej nauki w rozwój światowej ekologii. We wszystkich tych osiągnięciach, łącznie z publikacją syntezy światowych wyników programu MPB (wydaną w 1981 r.) znaczny udział miał Profesor. Równolegle prowadził własne badania i publikował wiele prac, jak poświęcona czynnikom warunkującym zagęszczenie i biomasę bentosu rozprawa habilitacyjna z 1968 r. W badaniach tych Profesor zastosował eksperymenty in situ z wycinkami dna pobranymi wraz z zasiedlającą je fauną (tzw. cylinderki). Inne badania z tego okresu dotyczyły: zależności troficznych i drapieżnictwa w bentosie, produkcji i cyklu życiowego larw owadów, metod badania najdrobniejszych stadiów larwalnych i organizmów zaliczanych do mejobentosu (łącznie ok. 50 publikacji).

W latach 70. prace Profesora skoncentrowały się na zagadnieniach eksperymentów na całych ekosystemach wodnych lub ich wydzielonych fragmentach. Były to początki zabiegów biomanipulacyjnych, których podstawy, opracowane wówczas przez Profesora i Jego współpracowników z Instytutu Ekologii, Uniwersytetu Warszawskiego i Instytutu Rybactwa Śródlądowego, doczekały się ponownego „odkrycia”, rozwinięcia i licznych zastosowań w światowej i polskiej hydrobiologii w latach 90. Były to początkowo różnorodne badania, prowadzone w płytkim jeziorze Warniak, obejmujące manipulacje obsadą ryb (w tym wprowadzenie roślinożernych ryb filtrujących - tołpygi). Następnie podobne prace prowadzono także w innych zbiornikach, jak: jeziora podgrzewane (wpływ wód chłodniczych z elektrowni), jeziora o różnej trofii poddawane nawożeniu (skutki sztucznej eutrofizacji), zbiorniki zaporowe (znaczenie podpiętrzeń dla funkcjonowania systemów rzecznych). Prowadzono także próby rekultywacji jezior przez przewietrzanie, wapnowanie i biomanipulację z zastosowaniem ryb usuwających seston. Z tego okresu pochodzi niemal 100 publikacji Profesora (samodzielnych i we współautorstwie), w tym książka na temat eutrofizacji (1979 r.), z czego wiele było niezwykle nowatorskich i pozostało aktualnych do dziś.

Lata 80. to okres kompleksowych badań produktywności i różnorodności w 44 jeziorach ustawionych według gradientu troficznego (od najniższej do najwyższej trofii) w dwóch grupach: płytkie - niestratyfikowane i głębokie - stratyfikowane. Ten oryginalny pomysł badawczy przyniósł wiele nowych informacji o zmianach funkcjonowania jezior i ich różnorodności biologicznej w warunkach wzrastającej trofii, a wyniki prowadzonych badań znalazły liczne zastosowania przy doborze danych i wskaźników w systemach monitoringu jezior. W okresie tym Profesor koordynował także badania dotyczące ekosystemów wodnych (jezior, rzek, zbiorników zaporowych) w ramach Centralnego Programu Badań Podstawowych (CPBP).

W latach 90., jak też ostatnio, główny kierunek prac Profesora dotyczył czynników kształtujących dynamikę populacji larw pospolitej muchówki z rodziny ochotkowatych (Chironomus plumosus), gatunku dominującego w bentosie Zbiornika Zegrzyńskiego. Najczęściej stosowane metody tych badań polegały na umieszczaniu wycinków dna w tacach lub cylindrach w specjalnych stojakach na różnej wysokości nad dnem w zbiorniku oraz eksperymenty laboratoryjne, z wycinkami środowiska przenoszonymi z terenu. Umożliwiało to badanie znaczenia warunków tlenowych (tace nad dnem, wywoływanie sztucznych deficytów tlenowych w laboratorium) i pokarmowych (dokarmianie w laboratorium oraz in situ - w terenie) oraz ocenę znaczenia oddziaływań międzyosobniczych (zagęszczanie i rozgęszczanie populacji) i presji drapieżców (siatki chroniące bentos przed wyżeraniem przez ryby, instalowane w terenie). W tych badaniach brałem udział - od czasu praktyk studenckich w 1996 r., prowadząc prace terenowe i eksperymenty pod kierunkiem Profesora. Współpracy tej zawdzięczam bardzo wiele: od nauki zasad planowania układów eksperymentalnych dla rozstrzygnięcia konkretnych problemów z zakresu dynamiki populacji i czynników ją kształtujących, do projektowania (a niekiedy także wykonywania) urządzeń stosowanych w eksperymentach. W okresie tym Profesor zaangażowany był także w prace związane z ochroną rzek (w szczególności Wisły) i zbiorników zaporowych, w tym sprawy czystości wód i eutrofizacji, ładunków zanieczyszczeń, zagospodarowania zlewni oraz zabiegów biomanipulacyjnych dla ochrony wód. Zagadnieniom tym poświęcał wiele czasu, angażując się nie tylko w dyskusje naukowe na temat potrzeby regulacji rzek i celowości budowy zbiorników zaporowych na Wiśle, ale także biorąc udział w opiniowaniu projektów aktów prawnych regulujących gospodarkę wodną i ochronę ekosystemów wodnych. Jednym z ważnych kierunków rozwijanych, a w znacznej mierze zapoczątkowanych w polskiej hydrobiologii przez prof. Kajaka, były badania długoterminowe i monitoringowe. Doceniając znaczenie wieloletnich serii danych dla zrozumienia i prawidłowej interpretacji zachodzących w środowisku procesów, Profesor organizował takie badania w jeziorach mazurskich, a w ostatnich dziesięcioleciach na terenie Zbiornika Zegrzyńskiego, który włączył jako stanowisko badawcze do Międzynarodowej Sieci Badań Długoterminowych (angielski skrót ILTER).

W latach 1983-1995 Profesor zaangażował się intensywnie w działalność dydaktyczną na poziomie uniwersyteckim - założył i kierował Pracownią Hydrobiologii w Białostockiej Filii Uniwersytetu Warszawskiego (obecnie Uniwersytet w Białymstoku). Wykładał również na Uniwersytecie Śląskim (2 lata) oraz w University of British Columbia (przez rok). Ponadto kierował Studium Doktoranckim, prowadził przewody doktorskie oraz praktyki dla studentów i współorganizował różnego rodzaju kursy w Instytucie Ekologii PAN. Wykształcił ponad 25 magistrów, co wraz z 8 przewodami doktorskimi, przeprowadzonymi pod Jego kierunkiem w Instytucie Ekologii i licznymi recenzjami prac doktorskich i habilitacyjnych, daje obraz wkładu prof. Kajaka w kształcenie kadry naukowej. Napisał także podręcznik „Hydrobiologia - limnologia. Ekosystemy wód śródlądowych”, który doczekał się czterech wydań (w tym dwóch w Wydawnictwach Uniwersyteckich jako skrypt i dwóch w PWN). Książka ta wchodzi w skład podstawowego zestawu podręczników akademickich do nauki hydrobiologii, wraz z dwiema pozycjami zagranicznymi (autorstwa W. Lamperta i U. Sommera oraz J. D. Allana), przełożonymi na język polski przez pracowników Uniwersytetu Warszawskiego.

Intensywna działalność naukowa Profesora zaowocowała opublikowaniem od 1953 roku ponad 180 prac materiałowych, artykułów przeglądowych i książek (własnych i we współautorstwie) oraz licznych ekspertyz, opinii, recenzji i tekstów popularnonaukowych. Łącznie składa się to na ponad 250 publikacji, z których kilka jest jeszcze w druku, jako że prof. Kajak pracował i był aktywny naukowo do ostatnich dni, nawet wtedy, gdy opuszczały Go już siły.

Profesor był członkiem (i jednym z założycieli) Polskiego Towarzystwa Hydrobiologicznego, w którym łącznie przez 18 lat pełnił funkcję wiceprezesa i prezesa. W 1996 r. został Członkiem Honorowym PTH. W latach 1955-1992 reprezentował Polskę w Societas Internationalis Limnologiae (SIL); był także Członkiem Komitetu Ekologii i Komitetu „Człowiek i Środowisko” przy prezydium Polskiej Akademii Nauk oraz kilku innych komitetów, rad naukowych i redakcyjnych.

Powyższe informacje nie wyczerpują oczywiście wszystkich zagadnień, jakimi prof. Zdzisław Kajak zajmował się od ponad 50 lat. Pod kierunkiem Profesora, korzystając z Jego wiedzy i pomocy, swoje pierwsze kroki w nauce stawiały dwa pokolenia hydrobiologów. Z Jego odejściem nauka polska poniosła ogromną stratę. Pozostał jednak dorobek naukowy Profesora oraz dziesiątki naukowców (od studentów do profesorów), których był mistrzem i nauczycielem i którzy kontynuują zapoczątkowane przez Niego kierunki badawcze. Żegnamy Profesora z wielkim żalem, ale także z ogromną wdzięcznością za wszystko, czego nas nauczył.

 Paweł Prus

Hillbricht-Ilkowska A. 2000 - Profesor Zdzisław Kajak - 50 lat pracy dla hydrobiologii - Wiad. Ekol. 46: 251-255.

   

 

 Prof. dr hab. Anna Hillbricht-Ilkowska studia wyższe ukończyła na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi w Uniwersytecie Warszawskim uzyskując tytuł magistra w zakresie zoologii, tamże uzyskała stopień doktora nauk przyrodniczych i doktora habilitowanego. Tytuł naukowy profesora nadzwyczajnego uzyskała w 1981 roku, a w 1991 powołano Ją na stanowisko profesora zwyczajnego w Instytucie Ekologii PAN. Początkowo prof. A. Hillbricht-Ilkowska pracowała jako asystent w Katedrze Ekologii Uniwersytetu Warszawskiego a następnie w Instytucie Ekologii PAN. Była wieloletnim kierownikiem Zakładu Hydrobiologii Instytutu Ekologii PAN. Pełniła funkcje sekretarza naukowego Zakładu Ekologii PAN, zastępcy dyrektora ds. naukowych IE PAN i członka Rad Naukowych kilku instytutów naukowych i Komitetów Naukowych PAN. Pełniła funkcję wiceprezydenta Societas Internationalis Limnologiae (SIL). Została wybrana członkiem honorowym Polskiego Towarzystwa Hydrobiologicznego i odznaczona medalem PTH im. Alfreda Lityńskiego. Prof. A. Hillbricht-Ilkowska odznaczona została m. in. Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski i Srebrnym Krzyżem Zasługi oraz otrzymała szereg nagród naukowych. Opublikowała ponad 100 prac naukowych, była współautorem podręcznika i publikacji stanowiącej syntezę badań międzynarodowych na temat produktywności biologicznej, jest redaktorem prowadzącym kwartalnika Polish Journal of Ecology. Od wielu lat interesuje się zagadnieniami z zakresu ekologii krajobrazu a szczególnie rolą ekosystemów wodnych w krajobrazie i środowisku przyrodniczym oraz funkcjonowaniem ich ekotonów. Kierowała polskim zespołem realizującym międzynarodowy program badawczy, którego celem było poznanie dynamiki związków troficznych (szczególnie azotu) w buforowych strefach przywodnych w różnych warunkach klimatycznych i gospodarki rolnej siedmiu krajów europejskich.

JIR

 

Prof. Jan Marian Włodek urodził się 26 stycznia 1924 roku w Krakowie, w rodzinie profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie również sam ukończył studia. Z końcem II wojny światowej, jako student konspiracyjnego Uniwersytetu Jagiellońskiego, był łącznikiem w strukturach Armii Krajowej.
Karierę naukową rozpoczął w Pracowni Rybackiej UJ, skąd przeszedł lipcu 1952 roku do sekcji Rybackiej PAU, a wraz z powstaniem Zakładu Gospodarki Stawowej PAN (przemianowanym na Zakład Biologii Stawów PAN a następnie Zakład Biologii Wód PAN w Krakowie) został w nim zatrudniony i związany do końca swojej kariery naukowej.
Doktoryzował się na Wydziale Rolnym UJ na podstawie pracy pt.: „Zastosowanie korelacji i regresji czystej jako metody badawczej gospodarstw rolnych ze szczególnym uwzględnieniem krakowianów”. Prócz doktoratu w czterech kolejnych publikacjach omawia możliwość zastosowania tego rachunku do zagadnień statystycznych w ogólności, ze szczególnym uwzględnieniem statystyki rybackiej.
W 1962 roku uzyskał stopień doktora habilitowanego w Wyższej Szkole Rolniczej w Krakowie; jego praca habilitacyjna miała tytuł „Obliczenia mnożników Gaussa dla celów doświadczalnictwa rolniczego”.
W latach 1964-1971 oprócz pracy w ZBW nauczał biometrii na Wydziale Biologii WSP, prowadząc wykłady i ćwiczenia na kursach dla studentów stacjonarnych i zaocznych.
            W późnych latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych Profesor rozwinął szeroką działalność na terenie Gospodarstw Doświadczalnych na Śląsku Cieszyńskim w dziedzinie hodowli karpi wyprowadzając szereg linii (w tym też linię karpi niebieskich). W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych prowadził dokumentacyjne badania ichtiofaunistyczne w rzekach południowej Polski.
            Od 1966 roku był członkiem Komisji Biologicznej przy Oddziale PAN, członkiem Rad Naukowych ZBW PAN oraz Zakładu Doświadczalnego Gospodarki Stawowej PAN w Gołyszu. Przez wiele lat pracował w Redakcji „Acta Hydrobiologica”: jako zastępca Redaktora Naczelnego (od 1970 roku) oraz Redaktor Naczelny (lata 1990-1994).
Od pierwszego zebrania Krakowskiego Oddziału PTH Profesor był zaangażowany w jego działalność. W latach 1967–1982 pełnił funkcję skarbnika a następnie od 1982 roku do dzisiaj jest jego przewodniczącym. W Zarządzie Głównym PTH od wielu lat jest członkiem Komisji Nagród. Profesor Jan M. Włodek jest wieloletnim członkiem SIL, uczestniczył w kilku kongresach i wielokrotnie brał udział w zjazdach PTH oraz specjalistycznych ichtiobiologicznych. Prezentował zarówno wyniki badań własnych jak i zespołowych prowadzonych pod jego kierunkiem.
Profesor zawsze chętnie dzieli się swoją szeroką wiedzą ichtiologiczną i hydrobiologiczną. Mając, nieczęsto spotykaną wśród biologów, wiedzę matematyczną Profesor wspiera merytorycznie liczne badania wykonywane przez jego koleżanki i kolegów. Profesor był prekursorem i propagatorem wykorzystania metod statystycznych w badaniach biologicznych głównie rybackich i hydrobiologicznych.

Joanna Galas

 

 Prof. dr hab. Leszek Kazimierz Pawłowski (1902-1980). Urodził się w Łodzi w rodzinie inteligenckiej. W 1932 roku pod kierunkiem prof. Konstantego Janickiego uzyskał w Uniwersytecie Warszawskim doktorat z filozofii. W tej samej uczelni w 1939 roku złożył pracę habilitacyjną, ale z powodu wojny przewód habilitacyjny został zakończony w roku 1947. Tytuł profesora zwyczajnego otrzymał w roku 1957. Był współorganizatorem Uniwersytetu Łódzkiego. Już 23 marca 1945 roku, jeszcze przed oficjalnym powstaniem Uniwersytetu Łódzkiego, rozpoczął wykłady z zoologii, które prowadził do przejścia na emeryturę w 1972 roku. Wykładał również zoogeografię, hydrobiologię i ekologię. Okresowo, jako wykładowca, współpracował z Państwową Wyższą Szkolą Pedagogiczną w Łodzi i Wyższą Szkołą Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie. Utworzył Katedrą Zoologii Ogólnej i Ekologii Zwierząt, w latach 1948-1951 był Dziekanem Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego UŁ. Wykształcił licznych magistrantów, wypromował 13 doktorów, dla wielu z nich był to początek dalszej kariery akademickiej. Jest twórcą łódzkiej szkoły hydrobiologicznej, gdyż jego aktywność w szkoleniu specjalistów w zakresie ważnych dla środowiska wodnego grup zwierzęcych przyczyniła się do stworzenia w Łodzi liczącego się w kraju ośrodka hydrobiologicznego. Przedmiotem zainteresowań naukowych prof. Pawłowskiego były głównie pijawki i wrotki. Wśród licznych prac dotyczących Hirudinea opublikował dwie monografie w seriach: “Fauna Słodkowodna Polski” i “Katalog Fauny Polski”, dzięki którym wzrosło zainteresowanie tymi zwierzętami w kraju, co zaowocowało licznymi nowymi opracowaniami. Był znakomitym znawcą taksonomii i systematyki wrotków. Badaniami tych zwierząt, głównie w rzece Grabi, zajmował się w latach 1934-1980. Opracował pierwszą w świecie monografie fauny wrotków w całej rzece.  Dzięki profesorowi Pawłowskiemu opublikowany został pierwszy polski podręcznik hydrobiologii: “Hydrobiologia ogólna” - Alfreda Lityńskiego; wykorzystując notatki i brudnopisy tragicznie zamarłego autora, dodając brakujące rozdziały i ilustracje przygotował maszynopis do druku.

Prof. dr hab. Leszek Kazimierz Pawłowski był współzałożycielem Polskiego Towarzystwa Hydrobiologicznego, a w roku 1977 nadało mu, jako jednemu z pierwszych, godność Członka Honorowego.

 

. Prof. Ewa Pieczyńska

Choć urodzona w Katowicach, zrządzeniem losu, jak się miało okazać, szczęśliwym dla warszawskiej hydrobiologii, już jako uczennica liceum znalazła się w stolicy. Tu w 1951 r. po raz pierwszy przekroczyła progi Uniwersytetu Warszawskiego, aby w 1955 r., na rok przed ukończeniem studiów na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi, podjąć w nim pracę jako zastępca asystenta i formalnie zakończyć ją 50 lat później, jako profesor zwyczajny.

Kariera akademicka Pani Profesor jest niezmiernie bogata; pełno w niej znakomitych osiągnięć naukowych i ważnych funkcji. Dla piszącego te słowa, związanego z hydrobiologią warszawską od 1964 r., chyba najważniejszym Jej dziełem było to, że po trudnych latach, jakie nastały dla ówczesnej Katedry Hydrobiologii po śmierci Profesora Mariana Gieysztora (1962 r.), potrafiła zebrać wokół siebie grono młodych absolwentów Wydziału i zbudować ją na nowo, tym razem pod szyldem Zakładu Hydrobiologii. Pani Profesor umiejętnie kierowała nim do 1984 r., z sukcesami organizując badania, dydaktykę, przyjmując doktorantów, nowych asystentów i adiunktów. Kiedy w połowie lat osiemdziesiątych przekazywała ster swojemu następcy, była to znakomicie zorganizowana placówka naukowa i dydaktyczna, znana w kraju i zagranicą.

Zainteresowania naukowe Pani Profesor skupiały się wokół środowiska i organizmów litoralu jeziornego. Były to często badania pionierskie, stanowiące ważne kroki w rozwoju limnologii. Wiele wyników Jej badań trafiło do renomowanych czasopism międzynarodowych i znalazło miejsce w podręcznikach akademickich. Jej dorobek jest wynikiem badań nad produktywnością i przemianami detrytusu w strefie litoralu, zależnościami między makrofitami, glonami nitkowatymi i bezkręgowcami, różnorodnością środowisk i organizmów w strefie granicznej woda – ląd. Tych zagadnień dotyczy także większość bardzo licznych prac magisterskich i kilkunastu doktoratów przygotowanych pod Jej opieką.

Pani Profesor Ewa Pieczyńska pełniła wiele funkcji akademickich i naukowych. Była dziekanem Wydziału Biologii, przewodniczącą Rady Naukowej Instytutu Zoologii Uniwersytetu Warszawskiego, członkiem Senatu UW, pełniła kierownicze funkcje i była członkiem wielu Komitetów, Rad naukowych, krajowych i międzynarodowych komisji ekspertów.

Pani Profesor była jednym z założycieli Polskiego Towarzystwa Hydrobiologicznego. Przez blisko 40 lat nieprzerwanie pełniła w nim różne, eksponowane funkcje: od skarbnika Zarządu Głównego, sekretarza Komisji Nagród do przewodniczącej Głównej Komisji Rewizyjnej.

Andrzej Prejs

 

Prof. dr hab. Anna Stańczykowska wyższe studia ukończyła na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi Uniwersytetu Warszawskiego w 1956 roku. Tam też, w roku 1964, uzyskała stopień doktora nauk przyrodniczych. Habilitację zrobiła w 1977 roku w Instytucie Ekologii PAN, w którym pracowała w latach 1956-1986. W 1984 r. podjęła pracę w Wyższej Szkole Rolniczo-Pedagogicznej w Siedlcach (obecnie Akademia Podlaska). Utworzyła w niej (w 1986 r.) Katedrę Ekologii i Ochrony Środowiska, którą przez wiele lat kierowała. W 1989 roku został jej nadany tytuł naukowy profesora nadzwyczajnego, a w roku 1992 – profesora zwyczajnego (Katolicki Uniwersytet Lubelski).

Działalność naukowa prof. Anny Stańczykowskiej cały czas skupia się wokół mięczaków wodnych, a zwłaszcza małża Dreissena polymorpha (racicznica zmienna). Jest ona najwybitniejszą w Polsce specjalistką w zakresie ekologii D. polymorpha i jednym z lepiej rozpoznawalnych hydrobiologów polskich na świecie.

            Jej dorobek naukowy to około 150 prac naukowych (kilkakrotnie nagradzanych), kilkadziesiąt referatów, 9 książek, 19 ekspertyz dla praktyki. W dziedzinie kształcenia kadr to ponad 60 wypromowanych magistrów i 5 doktorów.

Bardzo ważną dziedziną działalności prof. A. Stańczykowskiej jest popularyzacja i edukacja hydrobiologiczna i ekologiczna. Dużą rolę w przekazywaniu wiedzy hydrobiologicznej odgrywają zwłaszcza dwie stale wznawiane jej książki: „Ekologia naszych wód” i „Zwierzęta bezkręgowe naszych wód”.

Dzięki działalności prof. A. Stańczykowskiej i jej licznych uczniów i następców, Akademia Podlaska w Siedlcach stała się znaczącym ośrodkiem hydrobiologicznym w kraju.

Prof. A. Stańczykowska jest członkiem założycielem Polskiego Towarzystwa Hydrobiologicznego działającym aktywnie i z wielkim zaangażowaniem. Przez wiele kadencji była Przewodniczącą Oddziału w Warszawie (lata1971-1983), członkiem Głównej Komisji Rewizyjnej (1983-1992), Wiceprezesem PTH (1992-2000). Jest także (od 1991 r.) członkiem Rady Redakcyjnej „Fauny Słodkowodnej Polski”.

Na XX Zjeździe Hydrobiologów Polskich w Toruniu została odznaczona medalem PTH im. Prof. Alfreda Lityńskiego, a Stowarzyszenie Malakologów Polskich w roku 2006 nadało jej najwyższe wyróżnienie – tytuł Członka Honorowego SMP.

Krzysztof Lewandowski

 

Prof. dr hab. Zbigniew Maciej Gliwicz – urodził się w 1939 roku w Warszawie. Studia przyrodnicze ukończył na Uniwersytecie Warszawskim w 1962 roku przedstawiając pracę o zooplanktonie jezior tatrzańskich. W 1969 roku otrzymał stopień doktora na podstawie rozprawy, w której przedstawił nowatorskie badania in situ intensywności odławiania komórek glonów przez filtrujący zooplankton wykorzystując technikę okresowej jego inaktywacji przy pomocy substancji paraliżującej. Zagadnienia drapieżnictwa rozumiane szeroko jako wzajemne oddziaływanie pomiędzy ofiarą (komórka glonu, osobnik skorupiaka –filtratora, ryba planktonożerna), a jej drapieżnikiem (zooplankton filtrujący, bezkręgowiec drapieżny, ryba planktonożerna, ryba drapieżna) w siedlisku toni wodnej stały się głównym kierunkiem zainteresowań i przedmiotem dalszych badań prof. Gliwicza. Liczba jego publikacji (często też i jego współpracowników i uczniów) z tej dziedziny ekologii i hydrobiologii sięga (łącznie w ostatnich trzech dekadach) – paru setek, a znajdują się one w prestiżowych czasopismach, takich jak Nature, Oecologia, Limnology & Oceanography, Arch. Hydrobiol., J. Plankton Research, i cieszą się niezmiennie bardzo wysoką cytowalnością, łącznie z licznym cytowaniem we współczesnych podręcznikach. Znajdują się wśród nich pozycje szczególnie spektakularne, jeśli chodzi o technikę wykonania badań (eksperymenty z regulowaną obecnością drapieżnika, konkurenta, pokarmowej zawiesiny), czy egzotyczne siedlisko i grupę organizmów (jeziora tropikalne, słonawowodne, wysokogórskie). Są wśród nich pozycje, które prezentują jakościowo nowe widzenie roli drapieżnictwa, pokarmu i konkurencji w kształtowaniu historii życia zwierząt. Wskazanie na odmienną rolę pokarmu i drapieżnictwa w regulacji zagęszczenia populacji, odkrycie i wyjaśnienie cyklu księżycowego w zagęszczeniu populacji tropikalnego zooplanktonu, wykazanie historycznej roli introdukcji ryb na wędrówki dobowe zooplanktonu jezior tatrzańskich, sformułowanie koncepcji granicznego poziomu pokarmu, wreszcie wykazanie decydującej roli nieletalnych efektów drapieżcy na tempo wzrostu i rozrodczość w populacjach zwierząt – to najważniejsze, ogólnie sformułowane wnioski badawcze profesora Gliwicza. Wskazanie tych ostatnich oddziaływań a mianowicie, że obecność drapieżnika indukuje zachowania zwierząt mające na celu unikanie bezpośrednich skutków drapieżnika (wędrówki do siedlisk refugialnych, skupianie się „obronne”, zaprzestanie aktywnego poszukiwania pokarmu) – jest szczególnie nowatorskie. Aktywność i ruchliwość zwierząt, czyli ich historia życia jest stałą „grą” pomiędzy unikaniem kontaktu z drapieżnikiem a zdobywaniem pokarmu i unikaniem głodowania w stopniu mogącym zapewnić rozród i wzrost. Te uogólnienia i publikacje profesora Gliwicza stanowią ważne pozycje w współczesnej ekologii behawioralnej i ekologii ewolucyjnej

Profesor Gliwicz otrzymał tytuł naukowy profesora w 1988 roku. Od lat sześćdziesiątych XX wieku. jest nieprzerwanie związany z Uniwersytetem Warszawskim, kierując Zakładem Hydrobiologii Instytutu Zoologii tej uczelni. Okresowo pracował na innych uczelniach i w ośrodkach światowych w tym w sławnym Instytucie Limnologii Maxa Plancka w Plön. Jest członkiem korespondentem Polskiej Akademii Nauk i Polskiej Akademii Umiejętności, oraz członkiem honorowym Ekologicznego Towarzystwa Amerykańskiego, jak też członkiem redakcji kilku czasopism międzynarodowych (Archiv f. Hydrobiologie, J. Plankton Research, Aquatic Ecology). Jest również wieloletnim członkiem Międzynarodowego Towarzystwa Limnologicznego (SIL), jak też Polskiego Towarzystwa Hydrobiologicznego, w którym – w latach sześćdziesiątych XX wieku – był członkiem Zarządu Głównego. Za swój wkład we współczesną ekologię i hydrobiologię otrzymał prestiżowe nagrody: Medal Naumana-Thienemanna przyznany w 1998 roku na kongresie limnologicznym w Dublinie, a nadawany zasłużonym dla światowej limnologii i hydrobiologii oraz nagrodę Międzynarodowego Instytutu Ekologii w Oldendorf (Niemcy), również w roku 1998, przyznawaną za wkład w światową myśl ekologiczną. W wyniku tej nagrody powstała książka profesora Gliwicza „Between hazards of starvation and risk of predation: ecology of off-shore animals” (378 str.) wydana w roku 2003 przez powyższy instytut. W 2001 roku  profesor Gliwicz otrzymał nagrodę Fundacji Nauki Polskiej za całokształt swoich badań i za nowy sposób pojmowania roli drapieżnictwa w kształtowaniu historii życia zwierząt.

Anna Hillbricht-Ilkowska